dr Mirosława Pindór


Pedagogika kultury w Cieszynie- tradycja i współczesność


W roku akademickim 2004/2005 upływa trzydzieści jeden lat od momentu powołania w ramach cieszyńskiej struktury uniwersyteckiej- Filii Uniwersytetu Śląskiego- specjalności: pedagogika pracy kulturalno - oświatowej, jedenaście natomiast od momentu nazewniczej przemiany tejże w animację społeczno- kulturalną.

Konstytuowanie nowej specjalności korelowało z przekształceniem (i przeprofilowaniem), z dniem 1 października 1973 roku, cieszyńskiego ośrodka akademickiego z Wyższego Studium Nauczycielskiego (utworzonego 15 maja 1971 roku) w uczelnię bezwydziałową o specjalności pedagogiczno- artystycznej z prowadzonymi w trybie stacjonarnym i zaocznym trzema kierunkami 4- letnich studiów magisterskich: pedagogiką pracy kulturalno- oświatowej (najliczniejszą pod względem liczby studiujących), wychowaniem muzycznym i wychowaniem plastycznym. Zakład Pedagogiki Pracy Kulturalno-Oświatowej, kierowany podówczas przez doc. dr. hab. Włodzimierza Goriszowskiego, stanowił obok Zakładów: Wychowania Muzycznego i Wychowania Plastycznego podstawę struktury organizacyjnej ówczesnej Filii. Odrębność wielu problemów merytorycznych i konieczność kontynuowania specjalistycznego doskonalenia pracowników Zakładu zrodziła w roku akademickim 1974/1975 potrzebę utworzenia w obrębie tegoż siedmiu pracowni przedmiotowych. Powstanie mniejszych komórek organizacyjnych wzbogaciło możliwości naukowo- badawcze (w tym podejmowanie zespołowych i indywidualnych tematów badawczych, uczestnictwo w seminariach metodologicznych oraz w specjalistycznych konferencjach naukowych organizowanych przez inne- pozacieszyńskie- ośrodki akademickie) i dydaktyczne Zakładu PPKO.

Opuszczenie murów cieszyńskiej uczelni przez pierwszych absolwentów PPKO w liczbie 160 (72 absolwentów studiów dziennych, 88 absolwentów studiów zaocznych) zbiegło się z otrzymaniem przez Filię z rokiem akademickim 1977/78 statusu uczelni jednowydziałowej. W ramach uczelni powstał, podówczas jedyny w kraju, uniwersytecki Wydział Pedagogiczno- Artystyczny, a w obrębie tegoż- Instytut Wychowania Przedszkolnego i Kulturalno- Oświatowego z Zakładem Pedagogiki Pracy Kulturalno- Oświatowej, kierowanym od roku 1975 przez prof. dr. hab. Antoniego Gładysza (w latach 1974-1977 prorektora Filii UŚ, w roku akademickim 1977/1978 dziekana nowopowstałego Wydziału Pedagogiczno- Artystycznego). W 1979 roku powołano Radę Naukową Instytutu, koordynującą pracę naukową nowopowstałych zespołów badawczych (pierwszemu posiedzeniu Rady, w dniu 2 maja, przewodniczyła prof. dr hab. Maria Gołaszewska).

W roku 1982/83, w następstwie decyzji ministerialnych o przedłużeniu 4- letniego toku studiów o rok, Zakład PPKO przekształcono w Katedrę PPKO, by w roku akademickim 1983/84 powrócić do dawnej nazwy. Zakład PPKO rozpoczął wówczas swe funkcjonowanie w obrębie nowopowstałego Instytutu Nauk Pedagogicznych i Społecznych; w ramach Instytutu rozpoczął także swą działalność naukowo- dydaktyczną Zakład Wychowania Estetycznego, kierowany przez dr Katarzynę Olbrycht. W roku akademickim 1994/95 oba Zakłady: Zakład PPKO, przekształcony z rokiem 1993 w Zakład Animacji Społeczno- Kulturalnej i Zakład Wychowania Estetycznego znalazły się w strukturze Instytutu Nauk Społecznych i Nauk o Kulturze.

W roku akademickim 1998/99 włączono w ramy Zakładu Animacji Społeczno- Kulturalnej Zakład Wychowania Estetycznego. Obowiązująca odtąd, oddająca zmiany organizacyjne, nazwa brzmiała: Zakład Animacji Społeczno- Kulturalnej i Wychowania Estetycznego. Na wniosek profesora Antoniego Gładysza kierownictwo połączonych Zakładów przejęła prof. dr hab. Katarzyna Olbrycht. Kolejne przeobrażenia struktury organizacyjnej cieszyńskiej uczelni doprowadziły do powstania w roku akademickim 2002/2003, w miejsce Zakładu, Katedry Edukacji Kulturalnej przynależnej strukturalnie do nowej jednostki Filii- Międzynarodowej Szkoły Nauk o Edukacji i Kulturze. Od roku akademickiego 2003/2004, w następstwie kolejnych przekształceń strukturalnych w Filii, kierowana przez profesor Katarzynę Olbrycht Katedra Edukacji Kulturalnej przynależy organizacyjnie do Wydziału Etnologii i Nauk o Edukacji.

Zakład PPKO/ ASK/ ASK i WE poza konsekwentnymi wysiłkami na rzecz modernizacji procesu kształcenia, (co znajduje swe odzwierciedlenie w zmienności nazewnictwa) prowadził, a Katedra Edukacji Kulturalnej prowadzi nadal, wielostronną działalność naukowo- badawczą zgodnie ze specjalizacją kierunkową oraz specjalizacją indywidualną tworzących Zakład pracowników naukowo- dydaktycznych. Działalność ta składa się na swoiste kalendarium naukowe cieszyńskiej (w znaczeniu lokalizacji) pedagogiki animacyjnej. Kalendarium to stanowią: konferencje i sesje naukowe (krajowe i międzynarodowe), zjazdy środowiskowe, serie wydawnicze oraz okazjonalne i pokonferencyjne publikacje naukowe.

Już w lutym (21-22) 1975 roku, zatem u zarania uniwersyteckiego kształcenia animatorów kultury i u zarania funkcjonowania w Filii Uniwersytetu Śląskiego Zakładu PPKO, odbyła się w Cieszynie I Ogólnopolska Konferencja Zakładów Pedagogiki Pracy Kulturalno- Oświatowej Szkolnictwa Wyższego, poświęcona wymianie doświadczeń z pierwszych trzech semestrów realizacji studiów. Uczestnicy reprezentowali uczelnie Krakowa, Łodzi, Lublina, Katowic, Wrocławia, Bydgoszczy, Rzeszowa, Opola, także Ostrawy, nadto uobecnione zostało Ministerstwo Nauki, Szkolnictwa Wyższego i Techniki, Ministerstwo Kultury i Sztuki oraz Komisja Nauk Pedagogicznych Oddziału PAN w Krakowie. „Narzucony ministerialny (czytaj: urzędniczy) program studiów spotkał się wtedy z pierwszą nieśmiałą jeszcze krytyką. Stwierdzono, że przerost (czterokrotny- M.P.) godzin bloku przedmiotów ogólnopedagogicznych (...) nie dawał ani nauczycielom, ani studentom szans przysposobienia- zarówno praktycznego, jak i teoretycznego- do opanowania złożonych problemów edukacji społeczeństwa, wymagającej współdziałań diagnostycznych, programujących i kulturotechnicznych” (zob. A.Gładysz, Od pedagogiki pracy kulturalno- oświatowej do animacji społeczno- kulturalnej (etapy rozwoju specjalności) W: XXV lat pedagogiki kultury 1973-1998, red. A. Gładysz, R.Greń, T. Kania, M.Pindór, Cieszyn 1998, s.14). Podczas konferencji powołano Radę Naukową Pedagogiki Pracy Kulturalno- Oświatowej. Rok późnej (7 lutego) cieszyński Zakład PPKO zorganizował Sesję roboczą pracowników i działaczy kultury w województwie bielskim oraz włączył się (w tymże samym miesiącu) w organizację sympozjum nt. „Kultura i sztuka w województwie bielskim”. Z ważniejszych konferencji naukowych organizowanych przez Zakład PPKO/ Zakład ASK/ Zakład ASK i WE, przywołania wymagają: Konferencja naukowo- praktyczna nt. „Kultura w hotelach robotniczych” (22-23 V 1980), Ogólnopolska Sesja Naukowa Zakładów Pedagogiki Pracy Kulturalno- Oświatowej nt. „Kultura a wychowanie” (8-9 VII 1982), Konferencja naukowa nt. „Polska myśl pedagogiczna w latach 1918- 1988- sprawdzone walory” (24 V 1988), Sesja naukowa nt. „Niepodległość a twórczość Marii Konopnickiej” (XI 1988), Konferencja naukowa nt. „Kondycja kulturalna społeczeństwa w warunkach urynkowienia (na przykładzie województw katowickiego i bielskiego)” (25 IV 1990), Konferencja naukowa nt. „Wybrane społeczno- kulturowe aspekty hasła „Bliżej Europy” (29 V 1991), Międzynarodowa konferencja naukowa nt. ”Od regionalizmu do uniwersalizmu. Kultura Zaolzia 1920-1990” (12-14 XII 1991), Polsko- czeska sesja naukowa nt. „40 lat Sceny Polskiej w Czeskim Cieszynie” (14 X 1991), Międzynarodowa sesja naukowa nt. „Problemy współczesnego teatru” (15 V 1993), Ogólnopolska sesja naukowa nt. „Konopnicka- Naród- Niepodległość” (wyróżnienie pracowników naukowo- dydaktycznych Zakładu ASK Laurami i Złotymi Odznakami im. Marii Konopnickiej, listopad 1993), Ogólnopolska sesja metodyczna nt. „Konopnicka- Region- Szkoła” (7-8 VII 1996), Międzynarodowa sesja teatrologiczna nt. „Teatr bez granic/ Divadlo bez hranic” (17 X 1997), Międzynarodowa konferencja naukowa nt. „Teatry narodowe. Tradycja i współczesność/ Národní divadla . Tradice a současnost” (17 V 2001).

Zakład PPKO był również organizatorem zjazdów środowiskowych (niektóre z przywołanych powyżej konferencji łączyły aspekt naukowy ze środowiskowym), by wymienić Ogólnopolski Zjazd Kierowników i Nauczycieli Zakładów Pedagogiki Pracy Kulturalno- Oświatowej z 9- 10 lipca roku 1981 oraz zwołaną przez prof. Gładysza 1 czerwca 1983 roku w trybie pilnym, warunkowanym wstrzymaniem przez kierownictwo resortu szkolnictwa wyższego zaocznego kształcenia animatorów kultury, naradę nauczycieli akademickich Pedagogiki Pracy Kulturalno- Oświatowej. Reprezentanci 11 zaproszonych do Cieszyna uczelni, przyjmując wspólny program wielośrodowiskowego działania (pozyskanie dla sprawy wojewódzkich wydziałów kultury i wojewódzkich domów kultury) wymogli wznowienie naboru na studia zaoczne.

Efektem aktywności naukowej w zakresie organizowanych w Cieszynie konferencji były nierzadko przygotowane przez Zakład (w zmienności swojej nazwy) publikacje książkowe. Dokumentem I Ogólnopolskiej Konferencji Zakładów PPKO stał się niskonakładowy tom I Pedagogiki Pracy Kulturalno- Oświatowej (Wyd. Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 1976). Jak zauważał dr Janusz Michułowicz – redaktor naukowy tomu- „publikacja ta stanowiła pierwszy we współczesnej polskiej pedagogice zbiór materiałów podejmujących rozważania nad problemami kształcenia na poziomie akademickim pedagogów- animatorów uczestnictwa w kulturze.” Zapoczątkowała ona także całą serię wydawniczą, opatrzoną tytułem Pedagogika Pracy Kulturalno- Oświatowej. Na przestrzeni lat 1976- 1994 ukazało się ogółem 13 monograficznych tomów, realizujących rozległą problematykę animacyjną (m.in. prezentacja elementów składowych teorii pedagogiki „równoległej”, przedstawienie ewolucji procesu kształcenia pracowników kulturalno- oświatowych w PRL i stanu przygotowania kandydatów do tego zawodu w zmieniającej się rzeczywistości polityczno- społecznej, refleksja krytyczna nad kulturotwórczymi procesami w Polsce, przybliżenie problematyki wychowującego społeczeństwa, podjęcie zagadnienia edukacji przez mass media, przywołanie problematyki wychowania przez sztukę, w tym wychowania przez sztukę dzieci i młodzieży, podjęcie kwestii podmiotowości polskiego społeczeństwa w dobie transformacji, zapoznanie z dorobkiem polskiej myśli pedagogicznej doby międzywojnia oraz z nowatorskimi poczynaniami w zakresie pedagogiki kultury krajów Europy Zachodniej, ukazanie trudnych dróg odzyskiwania tożsamości całego polskiego społeczeństwa u progu lat 90.). Cieszyńskie wydawnictwo przez samego inicjatora, a począwszy od tomu II także redaktora edycji, prof. A. Gładysza postrzegane było jako „trybuna ogólnopolskiej wymiany myśli nauczycieli specjalności pedagogika pracy kulturalno- oświatowej” (zob. A. Gładysz, O kształceniu animatorów kultury- fakty i postulaty W: O kształceniu pedagogiczno- artystycznym, red. R. Mrózek, Katowice 1980, s.48). Swoje teksty zamieszczali w nim bowiem pracownicy naukowi z kilkunastu zakładów PPKO najbardziej liczących się w zakresie uniwersyteckiego kształcenia animatorów kultury ośrodków akademickich kraju. Zainteresowanie cieszyńską inicjatywą wydawniczą potwierdziły liczne pozytywne recenzje, ukazujące się w specjalistycznej prasie polskiej i czeskiej. O poczytności zaś tomów zaświadczało ich szybkie wyczerpanie na rynku księgarskim.

Ukazały się również jako wydawnictwa zwarte materiały z konferencji naukowej, dotyczącej kultury zaolziańskiej (Kultura Zaolzia, red. M.Pindór, Cieszyn 1992) i z sesji teatrologicznych: w roku 1993 – Problemy pogranicza regionalnego i kulturowego- Teatr. 40 lat Sceny Polskiej w Czeskim Cieszynie (red. A.Humel), w roku 1999- Teatr bez granic/ Divadlo bez hranic (red. A. Gładysz, M.Pindór), w roku 2003- Teatry narodowe. Tradycja i współczesność/ Národní divadla. Tradice a současnost (red. K. Olbrycht, M.Pindór).

Pokłosiem ćwierćwiecza cieszyńskiego uniwersyteckiego kształcenia kadr dla kultury stała się publikacja XXV lat pedagogiki kultury 1973- 1998 (Cieszyn 1998).

Redaktorom rocznicowej publikacji ( prof. Antoniemu Gładyszowi oraz pracownikom Zakładu ASK: Renacie Greń, Mirosławie Pindór, Tadeuszowi Kani) towarzyszyła świadomość istnienia trojakich perspektyw czasowych, stąd odwołanie do idei pedagogiki kultury okresu międzywojennego (tekst Bogdana Nawroczyńskiego) z równoczesnym ukazaniem współczesnego oblicza pedagogiki kultury (artykuły Ireny Wojnar, Bogdana Suchodolskiego, Jarosława Rudniańskiego) i animacji społeczno- kulturalnej, z uwzględnieniem cieszyńskiego ośrodka (syntetyzujący artykuł A. Gładysza Od pedagogiki pracy kulturalno- oświatowej do animacji społeczno-kulturalnej (etapy rozwoju specjalności); kalendarium cieszyńskich konferencji, obozów naukowych, noty biograficzne o pracownikach naukowo- dydaktycznych Zakładu) oraz nakreślenie przyszłych perspektyw badawczych i zadań animacyjnych, stojących przed animatorami kultury w świecie ponowoczesnym (teksty A.Gładysza, K.Olbrycht).

O zasadności istnienia specjalności, celowości uniwersyteckiego kształcenia animatorów kultury zaświadczał rozdział Nasi absolwenci w działaniu (biogramy ponad stu losowo wybranych absolwentów specjalności w Filii UŚ).

Na osobną uwagę zasługują ukazujące się w latach 1993- 2000 pod redakcją prof. A. Gładysza publikacje zbiorcze, prezentujące doświadczenia badawcze z zakresu samorządności lokalnej pracowników Zakładu ASK, jak też kilku roczników studentów w tychże badaniach w ramach letnich studenckich obozów naukowo- badawczych uczestniczących. Do publikacji tych przynależą m.in.: Dojrzewanie obywatelskie na szczeblu podstawowym. Wyniki badań w gminach województwa bielskiego (wyd. UŚ- Filia w Cieszynie, Wojewódzki Ośrodek Kultury w Bielsku- Białej, Bielsko- Biała 1997), Kultura w powiecie- problemy, zagrożenia, perspektywy (Cieszyn 1999), Pogranicze śląsko- małopolskie w świetle sondaży studenckich obozów naukowych z lat 1996-1999 (Cieszyn 2000).

Przywołane pozycje książkowe, pochodzące z różnych etapów rozwoju specjalności, spełniać miały niewątpliwie funkcję poznawczą i dydaktyczną oraz stać się jednymi z ważniejszych lektur zarówno studiujących, jak i pracujących już animatorów, świadomych wyboru specjalizacji i miejsca jej realizacji.

Symbioza organizacyjna Zakładów: Animacji Społeczno- Kulturalnej i Wychowania Estetycznego czyni nieodzownym zasygnalizowanie w niniejszym artykule przejawów aktywności naukowej Zakładu Wychowania Estetycznego. Specyfikę działalności naukowej ZWE budowały w latach 90. konferencje ogniskujące się wokół problematyki edukacji aksjologicznej oraz publikacje zbiorcze, wpisujące się w tenże sam krąg problemowy ujęte w serię wydawniczą: Edukacja aksjologiczna. Poszczególne, zredagowane przez prof. K. Olbrycht i wydane w Wydawnictwie Uniwersytetu Śląskiego, tomy ( T.1: Wymiary-Kierunki- Uwarunkowania, T.2: Odpowiedzialność pedagoga, T.3: O tolerancji, T.4: Wybrane problemy przekazu wartości) ukazywały się w latach: 1994-1999. Poprzedziły je prace zbiorowe (również pod redakcją K. Olbrycht): Podstawy teoretyczne badań nad odbiorem sztuki (Wyd. UŚ, Katowice 1982), Wychowawca estetyczny. Kompetencje i kształcenie na poziomie wyższym (Wyd. UŚ, Katowice 1990).

Najnowszą (grudzień 2004), a zarazem pierwszą pozycją wydawniczą Katedry Edukacji Kulturalnej poświęconą problematyce pedagogiczno- kulturalnej jest wydana nakładem Wydawnictwa Uniwersytetu Śląskiego, obejmująca teksty 12 pracowników Katedry, praca zbiorowa pod redakcją prof. dr hab. Katarzyny Olbrycht Edukacja kulturalna-wybrane obszary.

Tom, dedykowany pamięci zmarłego 9 sierpnia 2002 roku profesora Antoniego Gładysza- inspiratora i redaktora niemalże wszystkich powstałych w środowisku cieszyńskich pedagogów kultury publikacji książkowych (a w niniejszym artykule przywołanych)- „stanowi próbę wskazania tych obszarów edukacji kulturalnej, które stają się w ostatnim czasie coraz bardziej aktualne a w konsekwencji wymagają objęcia naukową refleksją i szczegółowymi badaniami, poddania głębszym analizom i wskazania przewidywanych trendów rozwojowych” (K.Olbrycht, Wstęp). Dążność do ukazania różnych kierunków myślenia o kulturze i edukacji kulturalnej sprawiła, iż konstruując zawartość treściową tomu programowo zrezygnowano z przyjmowania wspólnej interpretacji powyższych pojęć. „Najogólniejszą ramą pracy jest wyeksponowanie w interpretacjach kultury i edukacji kulturalnej problematyki wartości oraz poszerzenie (...) tradycyjnego zakresu edukacji kulturalnej (jako edukacji głównie artystycznej i estetycznej), o kształcenie do poznania i ochrony dziedzictwa kulturowego własnej i innych kultur, do aktywności twórczej, do kontaktu z innymi kulturami, do kontaktu z mediami, do wartości moralnych i społecznych” (K. Olbrycht, Wstep). Ujawniające się w niniejszym tomie patrzenie na kulturę przez pryzmat wartości stanowi swoistą realizację postulatów prof. Floriana Znanieckiego, którego prof. A.Gładysz postrzegał jako swojego mistrza i którego wskazania przez całe swoje naukowe życie realizował. Byłby zatem tak zamyślony tom, swoistą realizacją testamentu duchowego profesora Antoniego Gładysza- promotora zawodu animatora społeczno- kulturalnego w Polsce (sama cieszyńska uczelnia wypromowała od roku 1977 do roku 2004 2013 animatorów: 938 w trybie dziennym, 1075 w trybie zaocznym).

* * *

Prezentując w niniejszym szkicu efekty ponad trzydziestoletniej działalności naukowo-badawczej cieszyńskiej pedagogiki kultury pominięto, ze względu na charakter syntetyzujący artykułu, indywidualne publikacje książkowe pracowników Zakładu/ Katedry, tudzież artykuły ich autorstwa jakie ukazały się opracowaniach zbiorowych w Polsce i za granicą. Nie uwzględniono również organizowanych przez jednostkę wykładów gościnnych wybitnych naukowców z kraju i zagranicy, a także organizowanych niemalże od początku istnienia specjalności przedsięwzięć artystyczno- dydaktycznych z zakresu teatru i filmu.